شهر بلقيس اسفراين
طرح ایجاد شبكه سد «بیدواز» در سال ۱۳۸۳ توسط شركت آب و فاضلاب .منطقه ای خراسان شمالی در اسفراین تهیه شد و زه كشی سد برای زمین های كشاورزی دشت اسفراین فعال شد. در این میان، بخش بزرگی از محدوده درحال زه كشی، در شهری تاریخی با پنج هكتار وسعت به نام شهر بلقیس سردرآورد.
سرپرست كاوش شهر بلقیس در گفتگو با ایسنا، با توضیح این مطلب ادامه داد: پس از انطباق نقشه شهر با عكس های هوایی كه سال ۱۹۳۷ میلادی توسط اریك اشمیت گرفته شده اند، به نتایج زیادی دست یافتیم. علی اكبر وحدتی وجود یك محدوده حصاركشیده بزرگ را با ۱۴۰ هكتار وسعت كه به دلیل فعالیت های متمركز كشاورزی ۹۰ درصد آن با خاك یكسان و به عنوان كود در زمین های كشاورزی استفاده شده بود، از جمله یافته های پس از انطباق نقشه با عكس های هوایی دانست و بیان كرد: با این حال، ارگ شهر با ارتفاع ۱۴ تا ۱۵ متر پابرجا بود و فقط در مناطق دیگر به دلیل هموار شدن حصارها چیزی در زمین دیده نمی شد.
وی توضیح داد: به دلیل فعالیت های كشاورزی، مسئولان شركت آب و فاضلاب منطقه ای خراسان شمالی بدون درنظر گرفتن این نكته كه ممكن است در این محدوده هموارشده اثری تاریخی وجود داشته باشد، مسیر زه كش ها را تغییر دادند و كانال هایی را به عرض حدود یك متر و عمق گاهی تا سه متر برای هدایت آب و ایجاد تراز برای مسیر حركت آب حفر كردند. گویا در همان زمان، ازسوی نمایندگی میراث فرهنگی خراسان در شهرستان اسفراین به این شركت اجازه حفر داده شده بود و شركت آب و فاضلاب كار خود را تا حد زیادی پیش برده بود كه به تخریب آثار معماری، لایه های باستانی و تعداد زیادی اسكلت منجر شده بود كه متأسفانه به وجود آن ها توجهی نشده و این شركت به كار خود ادامه داده بود.
او اظهار داشت: پس از اطلاع سازمان میراث فرهنگی و گردشگری از این مسأله، جلوی ادامه كار گرفته و كار به دادگاه كشیده شد و حدود دو سال در كار این شركت وقفه ایجاد شد تا بالاخره تصمیم به تعیین حریم و گمانه زنی این شهر تاریخی گرفته شد. سرپرست كاوش شهر بلقیس تعیین حریم در شهر بلقیس را با هدف ارزیابی ادامه كار شركت آب و فاضلات و متصل كردن انشعاب های اصلی كانالی كه در شهر تاریخی بلقیس حفر شده بود، دانست و گفت: با طرح یك سری پرسش های پژوهشی و مسایل جاری كه در این شهر وجود داشتند، از اردیبهشت امسال كار گمانه زنی آغاز شد و حدود ۵۰ گمانه در بخش های مختلف باز شدند.
به گفته او، براساس گمانه زنی ها در قرن های سوم تا پنجم هجری قمری، شهر بلقیس رشد و رونق چشم گیری داشته است؛ ولی در حمله مغول ها حدود قرن هفتم هجری قمری شهر كاملا تخریب شد و دوباره در دوره ایلخانی، به دلیل موقعیت استراتژیك، شهر به یك مركز منطقه ای تبدیل می شود و این بار حجم بزرگ تری را به خود اختصاص می دهد و از لحاظ فضایی رشد می كند تا دوره تیموری، یعنی حدود ۲۰۰ سال بعد با حمله لشكر تیموری به شهر، شهر بلقیس دوباره تخریب می شود. سرپرست كاوش شهر بلقیس با اشاره به گمانه زنی های انجام شده، لایه های مربوط به دوره تیموری را در این شهر بسیار ضعیف دانست و ادامه داد: با وجود تخریب ها، شهر بلقیس به حیات خود در همان فضای كم ادامه داد تا این كه در دوره صفوی جان دوباره گرفت؛ ولی بار دیگر در دوره ازبك ها و افغان ها مورد هجوم قرار گرفت و این بار اسفراین مدفون و مسكوت شد.
وحدتی تأكید كرد: گمانه زنی ها به دقت با شواهد تاریخی منطبق شده اند و تاكنون بر این اساس، دوره های تاریخی موجود در شهر بلقیس، گسترش شهر و میزان افول و رشد و توسعه آن به دست آمده اند. همچنین براساس گمانه زنی به تحلیلی مناسب از فضای شهری رسیده ایم. وی بیان كرد: ازسوی دیگر، در گمانه زنی ها موفق به شناسایی یك گورستان ۱۰ هكتاری در جبهه شرقی شهر بلقیس شده ایم و در برش های مختلفی كه كانال های شركت آب و فاضلاب ایجاد كرده است، بخشی از لایه های باستانی با توالی چهار یا پنج دوره متفاوت تدفین از اوایل اسلام تا دوره صفوی به دست آمده اند.
سرپرست كاوش شهر بلقیس همچنین از كشف بخش هایی مربوط به صنعت و ذوب فلز در این شهر خبر داد كه شاخصه های آن، پراكندگی تعداد زیادی سرباره فلز آهن است كه قبلا مورخان اعتقاد داشتند، احتمالا مناره های مسجد قدیمی شهر است؛ ولی به دلیل توده های بسیار زیاد سرباره آهن و مقادیر زیاد خاكستر در ویرانه های منار تپه، به نظر می رسد كه از قرن هشتم هجری قمری آن مكان، یك محدوده صنعتی مربوط به ذوب فلز بوده است. وحدتی كشف تعدادی شواهد معماری بعد از پاكسازی دیواره ها را عاملی برای رد قطعیت وجود مسجد در این مكان ارزیابی و اضافه كرد: این شواهد به تأسیسات صنعتی كه به دست آمده اند، می توانند مربوط باشند. تاكنون یك فصل كاوش دو ماهه در شهر بلقیس در سه كیلومتری جنوب غربی اسفراین در خراسان شمالی انجام شده است.
 
برگرفته از سايت آفتاب